Phong tục văn hóa của dân tộc H’mông

Phong tục văn hóa của dân tộc H’mông

Nếu có dịp đi du lịch Sapa bạn sẽ hòa cùng những nền văn hóa độc đáo của Người H’mông ở miền Tây Bắc, nơi có dân số đông và góp phần làm phong phú cho nền văn hóa các dân tộc Việt Nam.

Câu nói “Lửa cháy đến đâu người Mông theo đến đó” hoặc “Người chạy theo nương” nói về tập tục du canh nương rẫy. Người Mông chủ yếu bằng nghề canh tác nông nghiệp làm nương làm rẫy. Các loại hoa quả phổ biến như đào, mận, lê, táo ngoài ra họ còn trồng cả các loại cây thuốc như tam thất, đảm xâm, xuyên khung, …

Nghề dệt vải lanh là hoạt động sản xuất rất đặc sắc của người H’mông. Ngoài ra, họ cũng phát triển đa dạng một số nghề thủ công khác như đan lát, làm yên cương ngựa, rèn, đồ gỗ, đồ trang sức bằng bạc. Thợ thủ công H’mông phần lớn là những người thợ bán chuyên nghiệp, họ làm ra những sản phẩm nổi tiếng như cuốc, xẻng, lưỡi cày, dao,…

Người H’mông sống và sinh hoạt quần tụ trong bản có khoảng vài chục nóc nhà, họ thường sống khép kín, vài nơi xây tường đá quanh nhà ở. Nhà là loại nhà nhà trệt, có từ hai đến ba cửa, ba gian hai trái. Phổ biến là nhà bưng ván hay vách nứa, mái tranh. Những ngôi nhà của người H’mông giàu có có tường xung quanh, cột bằng gỗ thông được kê trên đá tảng có hình đèn lồng hay quả bí, mái lợp âm dương có gác lát ván.

Nơi người H’mông sinh sống thường họp chợ phiên, là nơi trao đổi hàng hóa và là nơi giao lưu tình cảm, sinh hoạt. Họ dùng ngựa để thồ hàng và cưỡi đi chợ, đeo gùi trên vai. Chợ tình Sa Pa được tổ chức mỗi năm một lần là một nét văn hóa độc đáo và đặc sắc của người H’mông.

Người H’mông cũng như nhiều dân tộc thiểu số khác có tín ngưỡng đa nguyên. Họ thờ cúng tổ tiên, những người trong gia đình đã chết từ ba đời trở lại. Bên cạnh đó, người H’mông còn tồn tại một hệ thống ma nhà cùng với những lễ thức cúng bái riêng biệt.

Hôn người H’mông theo tập quán tự do chọn bạn đời. Người cùng dòng họ không được lấy nhau. Việc lựa chọn bạn đời biểu hiện ở tục “cướp vợ” trước đây. Người con trai cùng bạn bè cướp người con gái mình yêu thích về nhà mình ở vài hôm rồi thông báo cho gia đình nhà gái biết. Người H’mông rất ít bỏ nhau, vợ chồng sống với nhau hòa thuận, cùng làm ăn, lên nương, xuống chợ…

Trang phục người phụ nữ H’mông rất sặc sỡ và đa dạng, gồm: váy, áo xẻ ngực với yếm lưng, tấm xiêm dùng để che trước bụng, khăn quấn đầu, thắt lưng, xà cạp quấn bụng chân. Váy hình nón cụt, nếp xòe rộng có ký tự chữ thập trong các hình vuông, tuy nhiên váy lại mang hình ống, khi mặc mới xếp nếp, thắt lưng ngoài cạp, Áo chếch ngực phía bên trái, cài một khuy, trên áo đều thêu hoa văn… Đồ trang sức thường bao gồm khuyên tai, nhẫn, vòng cổ, vòng tay, vòng chân. Trang phục đàn ông H’mông giống đàn ông Nùng với: áo ngắn ống rộng cổ đứng mổ bụng khuy cài, quần dài, đũng chân què cạp lá tọa, quần áo đều màu chàm.

Người H’mông có đời sống văn nghệ phong phú, đặc biệt là văn học truyền miệng với rất nhiều thể loại như thần thoại về anh hùng tìm ra loại giống và dạy họ trồng ngô, lúa, dệt vải mặc … hay truyện cổ tích về các con vật, đặc biệt là truyện về hổ…

Người H’mông gìn giữ và trân trọng dân ca dân tộc, là Tiếng hát cưới xin (gầu xuống), Tiếng hát tình yêu (gầu plềnh), … Họ thường hát khi làm nương rẫy, lúc se sợi dệt vải, khi đi chợ, đi hội. Dịp lễ hội, đặc biệt là hội Gầu tào (được hiểu là lễ đón năm mới), các bài hát dân ca này không những được thể hiện bằng lời mà còn đẻ giãi bày qua những nhạc cụ dân tộc (kèn lá, sáo, khèn, đàn môi…). Thanh niên thì thích chơi khèn, họ vừa thổi vừa múa. Kèn lá, đàn môi là phương tiện để họ trao đổi tâm tình. Sau một ngày lao động mệt mỏi, họ dùng khèn, đàn môi thể hiện tiếng lòng của  mình với bạn tình và ca ngợi vẻ đẹp của cuộc sống, quê hương, đất nước.

Trong cộng đồng 54 dân tộc anh em của Việt Nam, Người H’mông thuộc một trong số ít dân tộc ít bị mai một về bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc. Trong thời kỳ hội nhập hiện nay, việc phát triển mà không bị mất bản sắc thì vấn đề bảo tồn văn hóa dân tộc cần phải có sự nghiên cứu,  đầu tư tâm huyết, bền bỉ và lâu dài. Như thế những giá trị văn hóa mới được gìn giữ và phát huy.